Sjóhrakningar

23.7.2010

Úr sjómannalífinu

eftir Pétur B. Jónsson

Vetrarvertíðina 1911 var ég á lítilli skútu frá  Seyðisfirði, eign Hermanns Þorsteinssonar skósmiðs. Skúta þessi hét Ísafold og var með 16 hestafla tvöföldum Alpha-mótor. Stærð hennar var 16,17 smálestir.

Ísafold var óvenjulega sterkbyggð. Var sagt, að hún hefði verið höfð til grjótflutninga í Noregi og gekk þá undir nafninu „Berline of Strand“.

Þessi skúta var dálítið sérstæð hvað snerti siglingaútbúnað o. fl. Hún hafði fastan klýfir, sem ekki var hægt að skipta um þó storm gerði. Þegar búið var að rifa stórseglið og fokkuna í stormi, lá skútan á nösunum, líkt og loðinn hundur á sundi, sem hefur verið ljónklipptur. (Ég hefi verið áhorfandi að slíku).

Annað var einkennilegt við Ísafold en klýfirinn, Það var að hún var með svokölluð lausahekki, þannig, að borð voru negld ofan á þilfarið á afturskaut og gert þar á framahald af skjólborðinu, en járnbardónur settar úr afturstafni og upp í þennan viðbótarskaut; kom fyrir þegar skútan settist vel á rassinn, að borðin flugu í háaloft, fleiri eða færri, og sá, sem við stýri stóð, fékk kannske gusu í rassinn.

Sagað hafði verið ofan af mastrinu á Ísafold, rétt eftir að hún kom frá Noregi, en vegna þess hafði orðið að færa bomdirkinn niður á mastrið, en það hafði þann ókost í för með sér, að slaka varð pikkfalinn í hvert sinn og stórseglinu var lagt yfir. Var þetta meðal annars mjög óþægilegt í veðrinu, sem við fengum í Lónsbugt, þar sem þurfti að leggja yfir kannske með fimm mínútna millibili.

Við munum hafa lagt út frá Seyðisfirði í marzmánuði og héldum suður í Lónsbugt til þorskveiða. Sigldum við að næturlagi suður með landi, og var veður allhvasst á suð-suðvestan. Er við vorum undan Seley, stakk skútan sér svo rækilega undir öldu, að klýfirinn tók sjó, en um leið og skipið reif sig upp úr öldunni að framan, brotnaði klýfisbóman. Þegar við vorum búnir að ná inn öllu draslinu, var snúið við og haldið heim til Seyðisfjarðar og smíðuð ný bóma. Að því loknu var svo aftur haldið á hin fyrirhuguðu fiskimið.

Munum við hafa verið í þessum fiskitúr um hálfan mánuð við góð sjóveður og reytingsfiskirí. Var þá haldið heim til Seyðisfjarðar, án þess að nokkuð markvert bæri við.

Á annan páskadag héldum við enn á sömu slóðir. Var sæmilegt veður næstu daga, en svo urðum við þess varir, að hafís mundi vera ekki allfjarri, sem mun sjaldgæft vera á þessum slóðum, en ekkert var um það fengizt.

Svo var það eitt kvöld meðan við vorum að beita línuna, að hvessa tók á norðaustan, og gekk í snjókrapahríð með nóttinni; var þá illt verk að standa á skjóllausu þilfarinu og beita; þó voru línurnar kláraðar. Síðan var skipinu lagt til og gengið til náða, nema vaktmaður. Leið svo af nóttin. Um morguninn var komið ofsarok. Vorum við þá út af Austurhorni, ekki allfjarri landi, en það var vegna þess að legið hafði upp um nóttina. Hríðin var svo dimm, að ekki sá nema nokkra faðma út fyrir borðstokkinn.

Allt í einu kom skipstjóri fram að lúkarsopi og hrópar, að við skulum koma upp á augabragði. Stígvélin mín voru allþröng, svo ég fór ekki í þau, en fór á sokkaleistunum. Þegar upp kom, sáum við hvar stærðar hafísjaki var framundan til hlés, var ekki árennilegt að lenda á honum. Urðu nú að vera skjót og greið handtök að hagræða seglum, til að komast frá vágesti þessum. Tókst það, en í sama bili sást frændi hans, og varð að gera honum sömu skil og svo koll af kolli, en þó tókst okkur eftir nálega 2 tíma að losna við þessa fjölskyldu heimsókn og komast inn fyrir „Vigur”, en það er smáeyja innarlega á Lónsbugt, og liggur undir Stafafelli; er þar æðarvarp og seltekja, eða var að minnsta kosti, hvort sem hún er þar nú eða ekki. Á þessu siglingarferðalagi rifnaði klýfirinn svo mjög, að ekki var að tala um hann í þessari ferð framar.

Þarna var nú lagst í hlé við eyna fyrir báðum akkerum og legið þar um nóttina, en góða gát varð að hafa á öllu, því nú bjóst skipstjóri við að ísinn ræki suður þangað, sem við lágum. Nú væri rétt að geta um nöfn skipverja, því í framhaldi sögunnar verður að nafngreina þá jafnframt atburðunum.

Skipstjóri var Jentoft Kristiansen, Seyðisfirði. Vélstjóri Otto Berg sama stað. Hásetar Lars Andreasen Seyðisfirði, Jónas Tjöfrason sama stað, Jóhann Sveinsson Seyðisfirði og svo höfundur þessarar frásögu. Þrír þessara manna voru Norðmenn, þeir Kristiansen, Berg og Andreasen, mestu atgerfismenn og afburða sjómenn. Jónas var maður á sextugsaldri, en Jóhann sextán ára, efni í ágætan sjómann, en dó litlu seinna, ungur að aldri.

Þegar við vorum nú lagstir þarna í ró og næði, leið okkur eftir atvikum vel, kabyssan var vel kynt og nóg kaffi, enn sem komið var. Svo datt okkur Lars í hug að baka okkur lummur, og var þegar hafizt handa og byrjað að baka, en nú brá svo við, að blessaðar lummurnar vildu ekki brúnast og helzt ekki heldur tolla saman, hvernig sem að var farið. Eftir mikil vísindaleg heilabrot fundum við það út, að við höfðum hrært hveitið út í sjóðandi vatni, en þegar þannig er að farið, brúnast víst lummurnar ekki sem bezt. Hvernig sem þessi lummugerð fór, þá var þetta einhvern veginn gert að mat, og svo étið með beztu lyst. — Síðan fórum við að sofa, glaðir í anda eftir góðan kvöldmat, og með þægilegri öryggiskennd að liggja fyrir föstu í höfn, þó höfnin væri reyndar ekki nema skjól af svolitlum kletti.

Um morguninn þegar birti, sáum við nokkra hafísjaka á stangli nálægt, en ísbreiðan var vel sjáanleg lengra í burtu. Var ísinn nú á reki suður eftir, svo ekki var til setu boðið. Voru nú festar dregnar inn, vél hituð upp og síðan siglt suður og út úr íshrönglinu. — Ekki þorði skipstjóri að koma nálægt Hornafirði. Hefur kannski verið hræddur um að lokast þar inni. — Þó var ekki álitlegt að sigla suður, því ekki var til um borð sjókort nema að Vestrahorni.

Þennan dag var svo lónað suður með landi, og var veður allgott. Daginn eftir var siglt upp undir land. — Nú stóð svo á, að aðeins einn af okkur hafði komið á þessar slóðir áður, en það var Jónas Tjörfason. Þegar við komum nær landi, sáum við nes eitt eða höfða, eigi alllítinn, kvaðst Jónas gerla kenna, að það væri Hjörleifshöfði. Ekki vildi Kristiansen fallast á það strax, sagði, að til þess væri tíminn frá Vestrahorni of stuttur, og svo gerði hann sér aðra hugmynd um útlit hans, eftir myndum í „Den Islandske Lods“, en það var hið eina, sem hann hafði eftir að fara.

Jónas hélt sínu máli fast fram, og man ég að hann sagði: „Ég skal þá hundur heita og skít éta, ef þetta er ekki Hjörleifshöfði“. — Mun skipstjóri hafa gert ráðstafanir til siglingar, sem svo væri. Ég man að hann gerði teikningar nokkrar og reiknaði heilmikið; hann var líka reikningsmaður ágætur og lærður járnbrautarlagningarmaður. Var svo siglt suður með landi það, sem eftir var dags.

Eftir að dimma fór, var siglt með lítilli ferð, segl tekin niður og vél höfð í hálfum gangi eða tæplega það. Þegar segl voru niður tekin, var stórseglsbóman bundin niður að aftan, stjórnborðsmegin. Hefur líklega verið búizt við, að segla yrði neytt strax og birti, en annars var bóman ætíð höfð bakborðsmegin. Varð þetta til þess, að því er mér virtist, að bjarga lífi mínu, eins og síðar mun frá skýrt.

Ég og Lars gamli vorum á vakt um kvöldið frá kl. 8—12. Veður var þá ágætt, góður seglkaldi norðlægur. Klukkan langt gengin í tólf fer sá gamli að verða órór, segist vera hræddur um að hér sé eitthvað ekki gott í efni, segir mér að fara niður og vekja skipstjórann, sem ég gerði, en Kristiansen var syfjaður og brá ekki hart við, þó hann venjulega væri snöggur í hreyfingum. Þá vantaði klukkuna fjórðung í tólf. 1 þessum svifum stingur Lars höfðinu niður í káetuopið og kallar með drynjandi bassarödd, að Kristiansen skuli koma upp strax, ef hann vilji bjarga lífinu. Þutum við þá báðir upp og sáum við strax að brotsjór var að skella á skipinu. Hafði Kristiansen rétt aðeins tíma til að setja vélina á fulla ferð áður en brotsjórinn reið yfir skipið. Við héldum okkur í stýristaumana. Skútan kastaðist þegar á hliðina. Ég held að ekki hafi verið langt frá að mastrið lægi lárétt við hafflötinn. Ég missti af taumunum og var allur á kafi í sjó, og fann að ég lenti með kviðinn á bómunni og vóg þar snöggvast salt, en sogaðist svo undir hana. Svo var vel á eftir rekið, að ég festist þar í hnút og drakk óspart sjóinn, sem þó var ekki sérlega aðgengilegur til drykkjar. Þegar fjara tók út af skipinu og það tók að rétta sig við, þreif Lars í mig, og gat ég þá losnað og komizt á fætur. Ekki spurði karl mig hvort ég væri meiddur, en sagði bara: „Hal í Talien“, en það voru stýristaumarnir. Stýrið var mjög þungt og stirt, og í svona löguðum kringumstæðum veitti ekki af að taka knálega á, og kom sér vel að Lars var bæði stór og sterkur, enda var auðséð, að hann kunni meir en aðeins taktinn í þessum dansi, hann var fullnuma í listinni, enda hafði hann verið lóðs í Noregi í 20 ár. Hann varði litlu skútuna af mestu snilld meðan við vorum að komast út úr brotinu. Slík atvik sem þessi, gera menn eins og Lars að heiðursfélaga ævinlangt í stéttinni. Kristiansen hljóp fram á, á milli brotanna, leysti fokkuna og dró hana upp. Var hann búinn að því áður en næsta ólag kom. Var það að mínu áliti mjög mikið snarræði, því ekki var stundin löng, sem hann hafði til umráða. Þegar þessum hamförum var lokið, var klukkan 12 á miðnætti og því vaktaskipti; áttu þeir Jónas og Jóhann nú að taka við vakt með skipstjóra.

Við gengum þegar fram í, en þar var svarta myrkur. Gekk æði tími í að fá ljós, en þess urðum við varir, að maður lá á lúkarsgólfinu. Var þetta Jónas. Ýtti Lars við honum með fæti og sagði, ekki sérlega blíðlega: „Der ligger du, din forbandede Islandske Lods“. Jós hann síðan óbóta skömmum yfir aumingja Jónas, fyrir hans frammistöðu. Jónas svaraði fáu. Hann hafði kastað upp á gólfið og bætti það ekki skap hins.

Í lúkarnum var allt á tjá og tundri. Ég hugsa, að eldavélin hafi aldrei verið hreinsuð jafn vel og í þetta skipti. Hún lá stjórnborðsmegin, eða til hlés. Fyrir ofan hana voru tvær hillur, og uppi á þeim voru allir hringarnir af henni og öll aska úr henni, og þarna lá hún tandurhrein eins og jómfrú nýkomin úr baði, sem á bara eftir að hylja nekt sína. Hið eina, sem óhreyft var í lúkarnum, var Jóhann, og var hann þó til kuls. Þegar ég spurði hann hvernig í fjandanum hann hefði getað haldizt við í kojunni, sagðist hann bara hafa spyrnt í með höndum, fótum og höfði, og bætti svo við með mestu hægð: „Mér datt ekki í hug neinn staður, sem betra væri að vera í á skipinu“.

Við vorum allir holdvotir eftir baðið. En nú vorum við eldiviðarlausir og eiginlega allslausir. Við lögðum okkur til mat sjálfir, en höfðum farið að heiman illa útbúnir. Sjór hafði farið í vatnstunnuna, svo vatnið var óætt. Svo var sáralítil olía á tönkum skipsins. Ofan þilfars urðu skemmdir þær, að borðstokkur bakborðsmegin brotnaði framan frá stefni og aftur að vélarúmi. Allt lauslegt ofan þilfars sópaðist fyrir borð, nema skipsbáturinn; hann skorðaðist undir bómunni eins og ég, en skemmdist furðu lítið. — Svo kom að skipinu töluverður leki. Hafði hrokkið úr nótum kjalfakt. Það hjálpaði sjálfsagt til að við komumst út úr brotunum, að skipstjóri náði að draga upp fokkuna, en hvað litlu munaði að þarna yrði strand, má marka af því, að einu sinni tók skútan niðri með kjalarhælinn.

Eftir að við vorum komnir á frían sjó, var siglt beint frá landi í 6 klukkutíma. Svo var siglt suður á bóginn, og reiknaði Kristiansen nú og teiknaði og mældi hraða með spjaldloggi, og hugsa ég að allur hans útreikningur hafi verið réttur, en eins og síðar kom í ljós, sigldum við of djúpt; hefur það vafalaust verið varúðarráðstöfun hans, vegna þeirra hrakfalla, sem við höfðum orðið fyrir.

Klukkan 6 um morguninn var byrjað að sigla suður á bóginn og siglt allan þann dag, en siglt með lítilli ferð um nóttina. Næsta dag var enn haldið áfram; var þá þoka og nærri logn. Við höfðum varla smakkað mat, því hann var ekki til, og ekki kveiktur upp eldur, því ekkert var til að brenna, en verst var þó vatnsleysið. Við mættum tveimur frönskum skonnortum þennan dag, en ekki var neitt kallað til þeirra. Seint um kvöldið fór þokunni að létta, og við fórum að sjá ljós framundan; þeim fjölgaði alltaf, svo til að sjá var þetta eins og stærðar bær.

Voru nú allir á þilfari til að horfa á þessa ljósadýrð. Allt í einu veitir Kristiansen því eftirtekt, að eitt ljósið „blikkar“, og þegar hann hefur horft á það um stund, segir hann að það sé vitinn í Vestmannaeyjum. Við vorum þá komnir fram hjá Eyjunum, en ljósadýrðin var á mörgum togurum, sem voru á veiðum við Eyjarnar. Nú var strax snúið við og byrjað að sigla upp undir Eyjar. Klukkan var þá um 12 á miðnætti. Vorum við 12 klukkutíma að slaga upp undir á stórsegli og fokku, því klýfirinn var rifinn, eins og áður er sagt. Var lagst undir Eiðið. Ekki reyndist fært að flagga á hafnsögumann, vegna þess að tjara hafði lent í flagglínunni, svo ekki var hægt að draga hana upp eða niður. Við komumst í land á Eiðinu á skipsbátnum. Við Jóhann höfðum aldrei lent í brimi, en við fórum í land með skipstjóra, svo eitthvað fór í ólestri hjá okkur við lendinguna; þó var víst brimlaust, eftir því sem í Eyjum er kallað; man ég eftir að Kristiansen skammaði okkur fyrir þessa sveitamennsku, eins og hann nefndi það.

Svo fór hann í kaupstaðinn, en við biðum á meðan; kom hann með loforð um að hafnsögumaður kæmi seinni partinn. Meðferðis hafði hann 1 rúgbrauð og hálft kíló molasykur. Seinna kom hafnsögumaðurinn og fór með skútuna inn á höfnina og þar var lagzt, en við fórum undir eins um kvöldið í land og sóttum vatn. Um morguninn gekk hann í ofsa austan rok. Ísafoldin fór þá að reka. Ætlaði skipstjóri þá að nota vélina. Fór hún snöggvast í gang, en stöðvaðist svo fljótlega. Þegar að var gætt, hver væri orsökin, kom í ljós, að öll olía var búin af olíugeymunum; allt var svo sem eins. Skútan hélt áfram að reka. Við rákum þó ekki á land, því um nóttina lægði veðrið.

Jónas átti skyldfólk í landi. Fór hann í land daginn sem við komum, en kom um borð daginn eftir. En nú fannst okkur Jóa, að við ættum fyrir því að viðra okkur svolítið í landi; bjuggum við okkur því eftir beztu getu og fórum í bæinn. Ég var reyndar hálflasinn, skalf aðra stundina, en svitnaði hina. Fór ég síðan til læknis, Halldórs Gunnlaugssonar, og sagði hann þetta vera vonda ofkælingu. Var það heldur engin furða, þar sem ég hafði verið blautur marga daga, og illa haldinn í mat og drykk.

Ég lá síðan veikur í kojunni 2 til 3 daga. Ég man ekki til að mér hafi liðið eins bölvanlega, andlega og líkamlega, síðar á ævi minni.

Við lágum í Vestmannaeyjum í þrjár vikur. Kristiansen, Berg og Lars gerðu við klýfirinn og öldustokkinn. Í viku urðum við að bíða þar til skeyti komst til Reykjavíkur með Ingólfi, sem þá hafði ferðir þar á milli. Var mörgum ekki farið að lítast á blikuna með okkur. Allir Austfirðir og Hornafjörður fylltust af hafís. Lágu nokkur skip innilokuð þar.

Hér fylgir draumur, sem mig dreymdi nóttina áður en gekk í veðrið á Lónsbugtinni. Ég þóttist staddur í Borgarfirði eystra og hjá mér þar tvær stúlkur. Heitir önnur þeirra Guðfinna Þórðardóttir frá Hóli í Borgarfirði, systir Jóns Þórðarsonar prentara í Reykjavík, veit ég ekki annað en hún sé lifandi. Hin stúlkan þótti mér heita Guðný, og hana þekkti ég ekki. Allt í einu skvettir Guðfinna framan í mig úr fullri spilkomu af vatni; varð mér afar hverft við og vissi ekki hvað ég átti til bragðs að taka. Þá þykir mér Guðný ganga fram og vera með klút í hendi og segja við mig: ,,Þetta gerir þér ekkert til, ég skal þurrka þetta af þér“, sem hún svo gerði. Varð ég þessu mjög feginn. — Draumurinn var svo ekki lengri, en eins og sézt á framanrituðu, var hann ekki lengi að koma fram.

Ég skal hreinskilnislega játa, að á meðan skútan var að veltast í brotsjónum var ég skíthræddur, sérstaklega þegar hún tók niðri. Ég reyndi þó að gera það sem ég gat, en það var að hala í talíu, eins og Lars sagði, en ef það mætti verða mér til málsbóta, þá var ég alveg óvanur til sjós, að minnsta kosti í svona tilfelli.

Nú eru allir, sem voru í þessari hrakningsferð dauðir, nema við Berg; ég veit ekki annað en að hann sé lifandi, og auðvitað tökum við bráðum brimróðurinn líka. Vona ég að hann gangi ekki ver en á Eiðinu forðum.

(Úr Sjómannablaðinu Víkingi, fimmtudaginn 1. júlí 1948 , bls. 166-168)

3 Responses to “Sjóhrakningar”

  1. Ragnar Eiríksson Says:

    Það er gaman að lesa svona frásögn sem sýnir hvílíkt þrælaverk sjómennskan var í gamla daga. Hins vegar er frásögnin ótrúlegt torf að lesa fyrir landkrabba eins og mig. Væri gaman að vita hvort þessi nöfn á skipshlutum lifa enn eða eru bundin seglskipunum? Klýf, bardónur, lausahekki, bomdirkur og pikkfalur svo eitthvað sé nefnt. Mér gekk illa að sjá fyrir mér þegar öldurnar skullu undir lausahekkið svo borðin flugu í loft upp og rassinn á stýrimanni blotnaði!!

    Takk fyrir þessa frásögn.

    Ragnar Eiríksson

  2. Matthías Says:

    Takk, Ragnar. Þetta er nú eiginlega sett inn fyrir okkur afkomendur Kristiansens skipstjóra en það er fínt að fleiri hafi gaman af. Orðið klýfir er enn notað í tengslum við skútusiglingar, ég þekki ekki notkun hinna orðanna.

  3. aðalsteinn agnarsson Says:

    Skemtileg saga, það var ekkert grín að vera
    sjóari á þeim dögum.


Lokað er á athugasemdir.

%d bloggurum líkar þetta: